Chcąc napisać o modelach w prawie wykroczeń, najpierw trzeba wyjaśnić czym właściwie jest wykroczenie. Wykroczenie to czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary, jeśli sprawcy można przypisać winę. Definiując wykroczenia nie można pominąć pojęcia prawa wykroczeń. Jest to zespół norm prawnych, które regulują naruszenia porządku prawnego za pomocą przewidzianych w ustawie „Kodeks wykroczeń” kar oraz innych środków oddziaływania. W skrócie można zdefiniować pojęcie prawa wykroczeń jako określenie czynów, które stanowią wykroczenia oraz przewidzianej odpowiedzialności za poszczególne czyny zabronione i sposobu orzekania kar. Omawiając wykroczenia i prawo wykroczeń na wstępie trzeba również wyjaśnić różnicę pomiędzy wykroczeniem, a przestępstwem. Choć i wykroczenia, i przestępstwa są czynami społecznie szkodliwymi to możemy podzielić je ze względu na stopień społecznej szkodliwości. Wykroczenie to czyn społecznie szkodliwy w stopniu znikomym, przestępstwo zaś wykazuje wyższy poziom społecznej szkodliwości czynu, jest to różnica o charakterze materialnym. Drugie kryterium podziału jaki możemy przyjąć, aby wyjaśnić różnicę pomiędzy wykroczeniem i przestępstwem jest tzw. intensywność kary, czyli różnica o charakterze formalnym. Kara za przestępstwo jest bardziej dotkliwa dla sprawcy czynu zabronionego i może obejmować pozbawienie wolności, ograniczenie wolności lub grzywnę natomiast kara za wykroczenie areszt, ograniczenie wolności, grzywna oraz nagana. Na pierwszy rzut oka widać, że kary przewidziane za wykroczenia są „łagodniejsze” od kary przewidzianej za przestępstwo. Warto wspomnieć również o przedmiocie i podmiocie wykroczenia. Wykroczenie zawsze jest skierowane przeciwko dobru chronionemu prawem, a więc przedmiotem wykroczenia jest dobro. Natomiast podmiotem wykroczenia zgodnie z zasadą winy może być tylko człowiek, który jest zdolny do ponoszenia winy za swój czyn, który osiągnął wiek odpowiedzialności i był poczytalny w czasie jego popełnienia.

W historii prawa wykroczeń możemy wyróżnić trzy modele orzekania w sprawach o wykroczenia: model sądowy (francuski), model administracyjny (austriacki) oraz model mieszany (pruski).

  1. Model sądowy (francuski)

Został ukształtowany pod wpływem rewolucji francuskiej we Francji. Istnienie w nim podział przestępstw na zbrodnie, występki oraz wykroczenia. W omawianym systemie wykroczenie stanowiło najniższą postać przestępstwa i było zagrożone „karą policyjną”. W modelu francuskim przyjęto założenie, że karanie należy do sądu, zasada „nulla poena sine iudicio” skutkowała tym, że z wyjątkiem postępowania mandatowego karanie sprawców wykroczeń może nastąpić tylko i wyłącznie na drodze sądowej. Sąd orzekał w składzie jednoosobowym.

  1. Model administracyjny (austriacki)

W modelu austriackim przyjęto dwie kategorie wykroczeń, wykroczenia kryminalne i wykroczenia administracyjne. Wykroczenia kryminalne były poważniejsze i miały charakter ogólno-kryminalny, znajdowały się w kodeksie karnym i były poddane orzecznictwu sądowemu. Wykroczenia administracyjne były tylko w części zamieszczone w kodeksie karnym i podlegały orzecznictwu organów administracji. W modelu administracyjnym przyjęto, że wykroczenia nie tylko naruszają porządek administracyjny ale również godzą w funkcjonowanie administracji i to właśnie ona miała uprawnienia do podjęcia odpowiednich działań wymierzonych przeciwko tym naruszeniom porządku publicznego. Nie zastępowany one reguł sprawiedliwego karania i zasady z tym związane właściwe dla postępowania karnego, ale również karały sprawcę, który godził w działalność administracji publicznej.

  1. Model mieszany (pruski)

Został przyjęty w państwie pruskim, a następnie w rzeszy niemieckiej. U naszych zachodnich sąsiadów, w Niemczech występowała kategoria wykroczeń porządkowych. Omawiany system przyjmował zasadę, że w sprawach o wykroczenia orzekają sądy, lecz zastępczo (posiłkowo) do takich działań miały również upoważnienie organy administracyjne. Była to tzw. zastępcza forma sprawowania wymiaru sprawiedliwości mimo przedmiotowej niejednolitości wykroczeń. W systemie pruskim organy administracji terenowej uzyskały uprawnienia do orzekania, a orzecznictwo tych organów podlegało kontroli sądowej. Ważną cechą tego modelu było prawo, które przysługiwało obwinionemu, czyli możliwość domagania się skierowania sprawy na drogę sądową nawet jeśli zostało już wydane w sprawie orzeczenie przez organ administracji.

Omawiając problematykę modeli w prawie wykroczeń, trzeba przytoczyć historię polskiego prawa wykroczeń otóż w Polsce w okresie międzywojennym obowiązywało wcześniej już omówione prawo zaborcze austriackie, niemieckie i rosyjskie. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ustanowiono uprawnienia w tym zakresie dla komisarzy ludowych, w późniejszym czasie starostów na terenie powiatów. Powiatowa władza administracyjna uzyskała prawo orzekania w sprawach o wykroczenia. Podjęto działania mające na celu przygotowanie Konstytucji dla państwa polskiego. Ostatecznie Konstytucji Marcowa z 1921 roku przyjmowała zasadę prawa obywatela do sądu, z tej zasady wynikało prawo kontroli sądowej w zakresie orzeczeń organów administracji. W roku 1950 został wprowadzony system rad narodowych na mocy którego uległy likwidacji sądy grodzkie w następstwie tego sądem pierwszej instancji stał się sąd powiatowy. W 1990 roku uległy zmianie kodeks postępowania karnego, kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia, ustrój kolegiów do spraw wykroczeń i kodeks pracy. Nastąpiło zerwanie z administracyjnością w systemie kolegiów, kolegia zostały oddane pod władzę sądów. Kolejne zmiany w zakresie prawa karnego i wykroczeń wprowadzono w 1997 roku za sprawą zmian pojęciowych i rzeczowych w zakresie prawa materialnego wykroczeń i prawa procesowego w sprawach o wykroczenia. Warto również wspomnieć o tym, że orzekanie w sprawach o przepadku przedmiotów zostało przeniesione pod właściwość sądów oraz żądanie skierowania na drogę postępowania sądowego przybrało postać odwołania. Obecnie w Polsce zgodnie z obowiązującą Konstytucją do źródeł prawa wykroczeń możemy zaliczyć wszystkie źródła prawa powszechnie obowiązującego wymienione w art. 87 Konstytucji RP, a spośród źródeł prawa wykroczeń możemy wyróżnić ustawę z dnia 20 maja 1971 roku – kodeks wykroczeń. Biorąc pod uwagę wszystkie przytoczone przykłady, modele prawa wykroczeń możemy zaobserwować zarówno podobieństwa oraz różnice. Ilekroć zastanawiamy się nad historycznymi modelami i źródłami prawa wykroczeń możemy mówić o swego rodzaju zwyczaju, który na przestrzeni lat się wytworzył i mógł wpływać na kształt stanowionego prawa lecz nigdy nie może być samodzielnym źródłem prawa.

„Zasada obowiązywania ustawy”

Omawiając zasadę obowiązywania polskiego kodeksu wykroczeń musimy wyróżnić zasadę obowiązywania w czasie oraz zasadę obowiązywania w czasie i co do osób.

Obowiązywanie polskiego prawa wykroczeń w czasie

Kodeks wykroczeń jak i inne akty prawne nie są niezmienne, co za tym idzie można je nowelizować. W takiej sytuacji musi pojawić się pytanie jak wybrać właściwą ustawę do oceny określonego czynu zabronionego? W wyborze właściwej ustawy i zdolności wiekowej sprawcy ma znaczenie ustalenie czasu popełnienia danego wykroczenia. Zgodnie z art. 4 §1 kodeksu wykroczeń „wykroczenie uważa się za popełnione w czasie, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był zobowiązany”. Bez znaczenia, ile czasu upłynęło między działaniem lub zaniechaniem, a wystąpieniem skutku, za czas popełnienia czynu zabronionego zawsze uznajemy za czas działania lub zaniechania. Zastanawiając się nad czasem popełnienia wykroczenia możemy wyróżnić wykroczenia jednorazowe, w których stosunkowo łatwo można określić czas popełnienia czynu zabronionego, ponieważ akt sprawczy obejmuje krótki okres czasu. Drugim typem jest wykroczenie ciągłe, które jest czynem zabronionym „rozciągniętym w czasie” w którym okres popełnienia czynu zabronionego może trwać miesiącami, a nawet w niektórych przypadkach latami. W takim konkretnym przypadku określenie czasu w którym sprawca działał lub zaniechał działania jest szczególnie trudne i ustawa określa, że czas popełnienia takiego wykroczenia będzie czas ostatniego z czynów, który wypełnia znamiona wykroczenia. Kolejną instytucją przy określaniu czasu popełnienia wykroczenia jest wykroczenie trwałe. Jest to czyn, który polega na wywołaniu i utrzymaniu przez sprawcę sytuacji, która jest niezgodna z prawem. Przykładem takiego wykroczenia może być nielegalne posiadanie urządzeń pojazdów uprzywilejowanych. W przypadku wykroczenia trwałego cechy czynu muszą wynikać bezpośrednio z ustawy, a nie konkretnego stanu faktycznego, mając to na uwadze nie możemy kradzieży zakwalifikować jako wykroczenia trwałego mimo to, że sprawca kradzieży jest w dalszym posiadaniu skradzionego przedmiotu. Przy wykroczeniach trwałych za czas popełnienia czynu zabronionego przyjmuje się ostatni moment utrzymywania stanu niezgodnego z prawem. Od wykroczeń trwałych należy odróżnić wykroczenie jednorazowe, w którym występuje trwały skutek. Wszystkie opisane wyżej przypadki dotyczyły wykroczeń spowodowanych działaniem sprawcy, kolejnym czasem działania, który dotyczy wykroczenia z zaniechania. Za czas popełnienia wykroczenia z zaniechania należy rozumieć ostatni moment, w którym sprawca mógł zrealizować obowiązek, do którego był obowiązany.

Podstawową zasadą, która dotyczy zmiany obowiązującej ustawy jest zasada „lex retro non agit” czyli prawo nie działa wstecz jest to norma zagwarantowana przez art. 42 Konstytucji RP oraz art. 1 §1 kodeksu wykroczeń. Oznacza to zakaz stosowania ustawy uchwalonej lub wchodzącej w życie po popełnieniu czynu zabronionego. Jeśli zmiany ustawy następuje przez wydaniem prawomocnego wyroku, w takiej sytuacji zastosowanie znajdzie przepis z art. 2 §1 kodeksu wykroczeń, zgodnie z jego treścią jeśli w czasie orzekania obowiązuje inne ustawa niż w czasie popełnienia wykroczenia, stosuje się nowa ustawę, jednak jeśli stara ustawa jest względniejsza dla sprawcy stosuje się starą. Oceny względności ustawy dokonuje się na podstawie następujących założeń. 1) oceny stanu faktycznego należy dokonywać w konkretnym przypadku, 2) należy porównać nie tylko kary i środki karne, ale również wszystkie instytucje prawa karnego mającego wpływ na sprawę, 3) niedopuszczalne jest stosowanie konkurencyjnych ustaw, łączenia ustaw w celu wydania orzeczenia w jednej sprawie. Natomiast w przypadku uprawomocnienia się wyroku stosuje się przepisy z art. 2 §2 lub §2a kodeksu wykroczeń w myśl tego przepisu, jeśli według nowej ustawy czyn objęty orzeczeniem nie jest już zabroniony pod groźbą kary, ukaranie uważa się za niebyłe. Jeśli według nowej ustawy czyn objęty prawomocnym wyrokiem skazującym na karę pozbawienia wolności stanowi wykroczenie, orzeczona kara ulega zmienia na karę aresztu, a jeśli ustawa nie przewiduje za dany czyn kary aresztu, na karę ograniczenia wolności, na karę grzywny przyjmując, że równowartość jednego dnia pozbawienia wolności to kwota od 10 do 250 zł.

Obowiązywanie polskiego prawa wykroczeń w miejscu i co do osób

Ciągłe przemieszczanie się ludzi sprawiło, że koniecznym stało się uregulowanie zasad wyboru ustawy, która w danym przypadku powinna mieć zastosowanie. Według omawianej zasady punktem odniesienia tego wyboru jest miejsce popełnienia czynu zabronionego. Zgodnie z art. 4 §2 kodeksu wykroczeń za miejsce popełnienia przestępstwa uważa się to miejsce, w którym sprawca działał lub zaniechał działania, do którego był obowiązany albo gdzie nastąpił skutek stanowiący znamię czynu zabronionego nastąpił lub miał nastąpić według sprawcy. W myśl tego przepisu może dojść do sytuacji, w której wykroczenie zostanie popełnione w różnych miejscach. Wybór właściwej ustawy pod względem miejscowym odbywa się na zasadzie terytorialności. Na mocy art. 3 §1 kodeksu wykroczeń polską ustawę stosuje się do sprawcy, który popełnił czyn zabroniony na terytorium Polski. Polska jurysdykcja jest rozszerzona również o polskie statki powietrzne i wodne. Za terytorium polski rozumie się ląd wewnątrz granicy, wody morskie i wewnętrzne oraz przestrzeń powietrzną do wysokości 90 km. Za terytorium Polski uważa się również teren obcego przedstawicielstwa dyplomatycznego na terenie RP. Odpowiedzialność za wykroczenie popełnione za granicą zachodzi tylko gdy przepis szczególny tak stanowi. Ustawodawca nie wprowadził wymogu obywatelstwa oraz zasady podwójnej karalności, które są obecne w kodeksie karnym. Warto również zaznaczyć, że w aktualnym stanie prawnym nie ma możliwości zaliczenia odbytej i wykonanej kary za granicą w sytuacji, w której sprawca odpowiada za ten czyn również przed polskim sądem.

Bibliografia:

  1. Olga Sitarz, „Materialne prawo wykroczeń Część ogólna”, wydawnictwo Difin, 2017, ISBN: 978-83-7930-830-9
  2. Ustawa z dnia 20 maja 1971 roku – kodeks wykroczeń

Kategorie: Prawo karne

0 Komentarzy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *