W pierwszej kolejności należy zauważyć, że spadki, a właściwie prawo spadkowe jest gałęzią prawa cywilnego. Ogół przepisów prawa spadkowego w sposób szczegółowy normuje przejście praw i obowiązków zmarłego na inne osoby. Potrzeba unormowania tego zagadnienia wynika z faktu, że prawa i obowiązki majątkowe w rozumieniu prawa cywilnego nie gasną z chwilą śmierci ich dotychczasowego podmiotu. Całość praw i obowiązków majątkowych, o których mowa wyżej możemy nazywać spadkiem lub doktrynalnie masą spadkową, natomiast osobę zmarłą, która pozostawiła po sobie wskazane wyżej prawa i obowiązki majątkowe – spadkodawcą, idąc dalej możemy wyodrębnić również osoby, na które prawa te przechodzą i nazwać ich – spadkobiercami, natomiast samo zjawisko przejścia masy spadkowej na osoby pozostające w kręgu spadkobierców – dziedziczeniem. Resumując, przyjmując wskazaną wyżej terminologię poszczególnych zagadnień, można prawo spadkowe zdefiniować jako dział prawa cywilnego, którego przepisy normują przejście spadku ze spadkodawcy na spadkobierców, lub ściślej którego przepisy definiują, jak przebiega proces dziedziczenia. Niestety tak pobieżnie definiując pojęcie prawa spadkowego, nie da nam należytego pojęcia o jego przedmiocie i zakresie. Odnosząc się do zagadnienia dziedziczenia, należy zważyć na fakt, że prawo spadkowe musi przede wszystkim wskazywać, kto dziedziczy, a zatem kto jest spadkobiercą. Do kręgu spadkobierców mogą być osoby wskazane wprost przez ustawę, takie osoby nazywamy spadkobiercami ustawowymi. Ich powołanie do spadku określa się na podstawie ich związku rodzinnego ze zmarłym (spadkodawcą), bazującego na więzach krwi (pokrewieństwo) lub więziach prawnych takich jak małżeństwo, przysposobienie czy powinowactwo. Oczywiście rozważając nad tym kto może znaleźć się w kręgu spadkobierców nie można pominąć osób wskazanych przez spadkodawcę na mocy jego oświadczenia woli, wyrażonego w formie testamentu, a więc osoby niepowołane do spadku na mocy ustawy, a powołane przez zmarłego w drodze wyrażenia jego woli nazywamy spadkobiercami testamentowymi. Wyróżniając dziedziczenie testamentowe oraz ustawowe, rodzi się potrzeba unormowania formy sporządzenia testamentu i określenia przez prawo jakie inne dyspozycje majątkowe na wypadek śmierci łac. mortis causa mogą zostać zawarte w testamencie. Określone wyżej rozporządzenia na wypadek śmierci są skuteczne dopiero po śmierci osoby, która dokonała określonej czynności prawnej. W polskim prawie spadkowym, zgodnie bowiem z art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – kodeks cywilny ustawodawca ograniczył możliwość rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci tylko i wyłącznie do sporządzenia i wyrażenia swojej woli w formie testamentu. Idąc dalej należy zwrócić uwagę na zbiór przepisów prawa spadkowego, które dotyczą stanowiska prawnego spadkobierców, jak wpływ ma wola spadkobierców na zachowanie lub stratę praw i obowiązków majątkowych przechodzących na nich w drodze dziedziczenia.  W tym miejscu należy wyróżnić instytucję przyjęcia lub odrzucenia spadku, czyli innymi słowy wykazania, że to właśnie konkretny podmiot jest spadkobiercą. W świetle obowiązujących przepisów prawa istnieją dwie drogi sformalizowania przechodzących praw i obowiązków majątkowych w drodze dziedziczenia na spadkobiercę, a mianowicie droga sądowa, czyli postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, kończącego się postanowieniem sądowym lub notarialne poświadczenie dziedziczenia w formie aktu notarialnego. Definiując pojęcie i funkcje prawa spadkowego nie można pominąć zakresu i sposobu realizacji odpowiedzialności spadkobiercy za długi spadkowe, stosunki prawne między spadkobiercami, którzy jednocześnie pozostają w kręgu spadkobierców i są powołani do spadku po tym samym spadkodawcy w określonych przypadających im częściach. Wreszcie prawo spadkowe normuje inne kwestie pozostające w związku z dziedziczeniem, takie jak ochrona interesów najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed niekorzystnymi dla nich dyspozycjami majątkowymi, czyli przysługujące prawo do zachowku lub przeniesienie przez spadkobiercę na inną osobę w drodze umowy jego praw wynikających z dziedziczenia w części jemu przypadającej, czyli zbycie spadku.

Definiując prawo spadkowe nie można pominąć faktu, iż wiąże się ono ściśle z innymi gałęziami prawa cywilnego, których biegła znajomość jest niezbędna przy stosowaniu jego przepisów oraz jego wykładni. Dotyczy to nie tylko prawa rzeczowego oraz prawa zobowiązań, ponieważ zarówno prawa rzeczowe, jak i wierzytelności czy zobowiązania, przechodzą na spadkobierców, lecz również prawa rodzinnego, albowiem więzi rodzinne wskazują na krąg spadkobierców ustawowych. Związek prawa spadkowego i prawa rodzinnego ukazuje się również w sytuacji, kiedy spadkodawca do chwili swojej śmierci pozostawał w związku małżeńskim i wspólności majątkowej ze swym współmałżonkiem. W tym miejscu należy zwrócić uwagę na pewne cechy prawa spadkowego zestawiając je z innymi dziedzinami prawa cywilnego. Otóż, prawo spadkowe, prawo rzeczowe oraz prawo rodzinne, w różnicy od prawa zobowiązań, zawierają znaczną część przepisów bezwzględnie obowiązujących łac. iuris cogentis. Złożenie oświadczenia woli w drodze czynności prawnej z zakresu prawa spadkowego wymaga co do zasady formy szczególnej, której niedochowanie powoduje nieważność danej czynności prawnej. Wyżej wskazana zasada na gruncie prawa spadkowego może dotyczyć przede wszystkim testamentów, dla których przewidziano w alternatywie kilka form. Wymóg szczególnej formy musi być przestrzegany również przy złożeniu oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, a także jeśli zdecydujemy się udzielić osobie trzeciej pełnomocnictwa do złożenia takiego oświadczenia. Natomiast, aby uchylić się od skutków oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, wyrażonego pod wpływem błędu lub groźby, musimy zwrócić się o zgodę do właściwego. Kolejną szczególną formą zastrzeżoną dla prawa spadkowego jest forma aktu notarialnego, która będzie nam potrzebna do zrzeczenia się dziedziczenia, jego uchylenia, a także do zbycia spadku lub przypadającego nam udziału spadkowego. Dokonując niektórych czynności z zakresu prawa spadkowego wyłączona lub ograniczona jest możliwość działania przez przedstawiciela; testament można sporządzić i odwołać tylko osobiście, natomiast przyjmując lub odrzucając spadek poprzez pełnomocnika wymagane jest pełnomocnictwo szczególne, udzielone z zachowaniem szczególnej formy.

Chcąc wyróżnić cechę charakterystyczną prawa spadkowego, inną niż w innych dziedzinach prawa cywilnego należy zwrócić uwagę, na to iż w prawie spadkowym do głosu dochodzi tzw. teoria woli, która kluczowe i decydujące znaczenie przypisuje wewnętrznej woli podmiotu działającego. Należy zatem rozumieć, iż do wykładni testamentu nie stosuje się zasad ogólnych oświadczenia woli z art. 65 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – kodeks cywilny, który wskazuje wprost, iż tłumaczenie woli należy opierać przede wszystkim ze względu na okoliczności, w których złożone zostało, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje. Pojęcie, funkcje i źródła prawa spadkowego nakazują tak interpretować testament, aby zapewnić urealnienie woli spadkodawcy, co odpowiada problematyce wspomnianej wyżej teorii woli. Z punktu widzenia tej teorii na znaczenie, iż przy testamencie, w przeciwieństwie do czynności pomiędzy żyjącymi łac. inter vivos, nie ma potrzeby ochrony zaufania osób trzecich. Zarówno w kodeksie cywilnym, jak i w innych ustawach szczególnych, można natknąć się na przepisy, które wskazują, że niektóre prawa i obowiązki majątkowe zmarłego mające charakter cywilno-prawny przechodzą bezpośrednio na wskazane osoby, niezależnie czy są one spadkobiercami. Reasumując ukształtowana już w prawie rzymskim konstrukcja prawnicza, na mocy, której prawa i obowiązki majątkowe określonej osoby fizycznej nie wygasają z chwilą śmierci ich podmiotu, lecz przechodzą na jego następcę prawnego, czyli spadkobiercę, jest wyrazem refleksji nad zjawiskami prawnymi i zmusza do myślenia abstrakcyjnego. Dziedziczenie zaś, jako instytucja uznana i unormowana przez ustawodawcę, mogła pojawiać się dopiero wtedy, kiedy uznano, że pewne wartości majątkowe należą do jednostki i wchodzą w skład jej własności prywatnej.


0 Komentarzy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *